تۆ لێرەیت

ماڵەوە سه‌‌کۆ پرسیار و وەڵام

زمانی كوردی زامنێكی دەوڵەمەنده

كەریم قوبادی

كەریم قوبادی

بڵاوکراوەتەوە

2003/11/04

دۆخی بوچوون

خوێندنەوە  ۔16۔ )

دوێنی شەو بیرم لە هندێك وشەی كوردی دەكردەوه كە چەندێك مانای هەیه، زۆر مەحاڵه له زمانەكانی كه بتوانرێت پێنج ‌وشەی سێ پیتی پەیدا كرێت كه لەسەر هەمان وەزن بێن، بۆ نموونه لەسەر وەزنی (خاڵ) ئەم وشانەی خوارەوه هەموی دەگونجێت،
ساڵ
كاڵ
داڵ
حاڵ
شاڵ
لاڵ
واڵ
گاڵ
باڵ
ماڵ
ناڵ
ئاڵ
قاڵ
فاڵ
تاڵ
یاڵ
چاڵ
پاڵ
ژاڵ
زاڵ

بەڕاستی زامانێكی دەوڵەمەندمان هەیه بەڕێزان...

كاك دیاكۆ سڵاوت لێبێت!

بە نسبەت backgrond پێی دەرێن " پێشینە" بە عەرەبی " خَلْفِيَّة "
بە نسبەت ئیجازەی سایقی دەبێت بە جیا لۆت شی كەمەوە..
1 ئینجازە عەرەبیە بە كوردی "ڕۆخسەت" .
2.سائیق بە هەمان شێوە ئەویش عەرەبیە بەڵام بە كوردی لێخوڕ "lêxur" واتا وشەكان بە هۆی ئامراززێك دەبێتە " ڕوخسەتی لێخوڕ".

ساڵی 96 رۆژێك لە كۆیە بووم هاوڕێیەكم لێی پرسیم گوتی كارەبا عەرەبیە باشە بە كوردی چی پێ دەرێن منیش ئەوكاتی ئیمتیحانی سەفی 5ی زانیستیم بوو چەنی كردم نەم زانی وە لەبەر ئیمتیحانەكەش نەم ئەتوانی باش بیری لێبكەمەوە بەڵام زۆر لە درم بۆ گرێ دوای پاش چەند دەقەكی كە داوام لێكرد پێی گوتم ووتی!

خۆی كورد وشەی " بڤە " بۆ 3 شت بەكار دێنێت وتی‌1 ئاو 2 ئاگر 3 كارەبا . ووتی ئاو كوردیە وە ئاگریش كوردیە وتی بەڵام بڤە دەخەینە شوێنی كارەبا ئەویش گووتی لە ڕۆژنامەكی كووردی خوێندیتمەوە وایان پێشبینی كردیە ئەم ‌وشەی لۆ كارەبا دانێن.

دەی خێرداره ئیشەڵڵا كاك كەریم.

كاكە دیاكۆ سلاو و ماندوو نەبی!
لەسەر پێشنیاری یەكەم من ئەمانەم پێ شك دێ:
بەڵگەی شۆفیری، ئیجازەی شۆفیری، مافی لێخوڕین، مافی شۆفیری، كارتی شۆفیری، كارتی لێخوڕین، ئیجازەی لێخورین. كورە جوزانم هەروا بێتۆ لیسەنس...
بۆ خۆت باش دەزانی كە لە هێندیك شوینی كوردستان كە فەرش (قاڵی) یان دروست دەكرد، دەیان وت: تەختەكەی سوور، یان سەوز، یان زەردە. مەبەستایان ئەوە بوو كە رەنگی بنەكەی، ئەو رەنگەیە. ئایا ئێمە ناتوانین ئەم وشە بۆ Background بەكار بێنین؟

كاك دیاكۆ بە تەمای چیت، دەتەوێ رەنگی تەختی كارتی شۆفیریەكەت بگۆڕی؟
سەر كەوتوو بی.

سڵاو!
كاكه كه ریم گیان ئه گه ر پێشینان به ڕه حمه ت بن وه ك تۆ به شه وو به ڕۆژ خه میان بخواردایه و له جیاتی قسه ی هه له ق و مه له ق 3 وشه یان بچنیایه...ئێستا من كه ده رس ئه خوێنم..ماڵپه ڕێكی عه ره بی، یه كی فارسی، یه كی توركیم نه ئه كرده وه زاراوه ی انگلیزی لێ فێر بم!!! وه ڵا شه وی وا هه یه ته واو له خۆم بێزار ئه بم به ڕاستی!!
خوا ئه م تۆزه زمانه شمان لێ نه سه نێت...خۆ ئه ویشمان پێ ڕه وا نابینن!
پیری نه گبه ت

دەستت خۆش كاك كەریم هەر بژیت‌!

بەڕاستی هاوڕێیان زۆر لە وشە كوردیەكان وەكو شیعر وان ئەوەنده بەیەكەوه گونجاون،
دیسان لەسەر وەزنی (هێڵ) بڕۆن بۆ تاقی كردنەوه بزانن چەندێك وشە پەیدا دەكەن كه لەسەر هەمان وەزن گونجاو. s>

کاک کەریم نووسینە نۆێکانێت لای من دەر ناکەون.

وەڵا كاك ئەردەوان نازانم هۆی چیه لای تۆ دەرناچێت جا نازانم لای هاوڕێیانی تریش وایه یان هەرلای تۆیه،

وەڵا كاك ئەردەوان نازانم هۆی چیه لای تۆ دەرناچێت جا نازانم لای هاوڕێیانی تریش وایه یان هەرلای تۆیه، s>

كاك كەریم گیان لای من دەر دەکەوێ. ویستم بڵێم ئێسته كه باسی دەوڵەمەندیی زمانی كوردی كرا خۆزگه (وەزن)یشت به (كێش) بنووسیایه. لەسەر كێشی (هێڵ) دەكرێ ئاماژه بكرێته:

بێڵ، پێڵ، تێڵ، جێڵ، چێڵ، خێڵ، دێڵ، ژێڵ، سێڵ، عێڵ، فێڵ، كێڵ، گێڵ، لێڵ، مێڵ، نێڵ، وێڵ، هێڵ...

هەركەس پێشنیارێكی جوان بۆ (ئیجازەی سایەقی) و (background) بدۆزێتەوه دۆعای خێرێكی زۆری بۆ دەبێ.

زۆر سپاپس كاك دیاكۆ بۆ ڕوونكرنەوەی وشەی وەزن كه دەبێت به (كێش) بەڕاستی من (كێشانە)م هەڵبژارد پێشتر بەڵام وتم لەوانەیه زۆر كەس نەزانن یانی چی، s>

سڵاو كاك دیاكۆ دەست خۆش بەلام جێڵ یانی چی من واتای ئەو ووشەیه نازانم
لەگەڵ رێزم

كاك هۆژه تۆش زۆر قەدیمیت قسەی خۆمان بێت.
ئەگەر پێشینه background بێت، ئەی دەبێت foreground ببێته چیت؟
دەزانی من ساڵی 88-89 ئیمتیحانی سەفی 5ی زانیستیم بوو؟

وەڵا هاوڕێیان منیش هندێك باگراوندم لە ماڵپەڕەكام داناوه ناوەكەم بەم شێوەیە نووسیوه(زەمینەو ڕەنگی سەرەكی) هەرچەند زەمینەش وشەیەكی فارسیه s>

وەڵاهی كاك بەردەقانی پیریت پێوە دیارە ئێ كەسی خارەی من نووسیتم ساڵی 96 سەفی 5ی زانستی بووم تۆ ساڵی 88 بۆ 89 سەفی 5 زانستی بوی واتە 7 ساڵ پێش من لە سەفی شەش 5ی زانستی بووی وات‌ تۆ قەدیم تری وەنیە؟

با بێینە سەر باسەكەی دی !

بە نسبەت foreground پێی دەڵێن " پێشی شانۆ ، پێشەوە، پێشڕەو "
بە نسبەت background پێی دەڵێن " پێشینە ، بناغه "

باسەكە خەریكه گەرم دەبێت. ڕێز و سڵاو بۆ هەموو خۆشەویستان كه بەشدارن.
كاك حامید، سوپاس بۆ پێشنیارەكانت، خراپ بۆی نەچوویت، بە‌ڵام جارێ هەر زۆر پێویستمان به تاووتێكردنه. وشەی شۆفیر كوردی نییه، خۆت دەزانی له زمانه ئەورووپییەكانیشدا بەكار دەچێ.

كاك هۆژه گیان ڕاست دەفەرمووی (پێشینه) دەكرێ بۆ (خلفیه) بەكار بچێ بەڵام لەبیرت بێ ئەوه تەنها یەكێك له واتاكانه، (پێشینه) دەكرێ زیاتر بۆ ڕابردووی كەسێك بەكار بچێ. هێشتا ئەوەی مەبەستمانه بەتایبەت له بواری ئایتی پێی نەگەیشتووین. بێگومان خۆتان باش دەزانن كهbackground زۆر واتای جۆربەجۆر و نزیك لەیەكی هەیه. دیاره وەك كاك بەردەقانی ئاماژەی كردووه دەبێ هاوكات بیریش له foreground بكەینەوه.

بەڵام (ئیجازەی سایەقی):
بەڵێ ڕاسته سایەقی دەبێته (لێخوڕین). هەڵبەت (ئاژۆتن)یشی پێ دەوترێ. بەگوێرەی ئەوانەش (لێخوڕ) و (ئاژوەر) بۆ (سایەق) دروست كراوه. بەڵام كاك هۆژان گیان (ڕوخسەت) كوردی نییه و ئەویش هەر عەرەبییە و خۆیان وا دەینووسن: (رخصة) كه به كوردی دەبێته (ڕێپێدان).
زۆر جار به (ئیجازەی سایەقی) دەڵێن (مۆڵەتی لێخوڕین)، بێگومان خۆت باشتر له من دەزانی كه (مۆڵەت)یش له (مهلة)ی عەرەبییەوه وەرگیراوه. بۆیه كاتی ئەوە هاتووه وشەیەكی ڕەسەنی بۆ بدۆزینەوه.
ئەوەی من بیری لێ دەكەمەوه ئەوەیه كه بۆچی دەبێ خۆمان به ئینگلیزی یان عەرەبییەكەوه ببەستینەوه؟ دەكرێ وەكوو هەندێ نەتەوەی تر بكەین: فارس پێی دەڵێ (گواهینامەی رانندگی) و سویدی دەڵێ (كارتی لێخوڕین) و دڵنیام گەلێ وڵاتی تریش خۆیان به (ئیجازه و روخسەت)ەوه گرێ نەداوه.
ئێمه له (زانستپەروەرانی كورد) زۆر ئەلتەرناتیڤه جۆربەجۆرەكانمان هەڵسەنگاندووه و تاووتوێمان كردووه بەڵام هەر چاوەڕێی پێشنیاری زیاتر دەكەین.

بەڵام (بڤه):
بڤه وەك (مەترسی) لەبری (خطر) بەکار دەچێ. خۆزگه بەو ساناییە بوایه كه بمانتوانیایه هەر شتێك لەبری شتێكی كه بەكار بەرین!

كارەبا:
كارەبا عەرەبی نییه و عەرەب خۆی له (پەهلەوی یان پارتی كه لەباری پۆلێنكردنی زمانەوه لەگەڵ زمانی مادەكان له یەك دەسته دادەنرێن) وەری گرتووه و له بنەڕەتدا (kahrupay) بووه و بەو لینجاوه لێكێنەر‌ه د‌ەوترێ كه له هەندێ دار دێته دەر و پاش سفتبوونەوه كاتێ لێكخشانیان لەسەر دەكرێ تایبەتمەندیی (ئێلێكتریسیته) وەر دەگرن و كا و كاغەز بۆ خۆیان ڕادەكێشن و عەرەب هاتووه ئەو وشەیەی له زمانەكەیدا بەكار هێناوه.

كاك هێمن گیان وشەی (جێڵ) هەر به واتای (جحێڵ)ه كه واته: (لاو، گەنج).

بەڵام باسی پیریتان كرد، ئەگەر كاك بەردەقانی پیر بێ (كه من پێم وا نییه)، خۆزگه هەموو پیرەكان و هەموو گەنجەكانیش نیوەی ئەو چالاك بووایەن.
هەڵبەت چالاكەكانی تر دڵنیان لەخۆیان دانەمێنێ، دەزانم چالاكی تریشمان هەیه.

كاك دیاكۆ هەر بژیت زۆر جوانت ڕوون كردەوە شتەكان جوان بوون!
كاك دیاكۆ بەخوا گەر باست نەكردبا هەر وەم دەزانی كارەبا عەرەبیە!
بە نسبەت پیریەكە ئەوە وەك قسەكی كۆنی پێشینان بووە كە یەكێك كاتێك لە شتێك ئەگەڕێت نایدۆزێتەوە هاوڕێیەكەی پێی دەرێت " بەخوا پیریت پێوە دیارە " لەم كاتەدا ئەوە نابێت كە ئەم پیرە ئەمە وەك قسەكی خۆشیە!

بەڵام background گەر ببێت بە بناغه یاخو پشتی شانۆ‌، وە foreground ببێت بە " پێشی شانۆ" چۆنە؟ چونكە گەر بێتوو ئەم ووشەیە بە زمانی سویدی یان نەڕویجی تەماشای بكەی ground نزیكەی هەر وەكی خۆیتی واتا لای وانیش تا ئێستا ووشەكی خۆیان نیە تەنها كەمێك كەموو كۆڕتیان لە نووسینەكە كردیە.
ڕوخسەت ڕاستە عەرەبیە بەڵام منیش وام پێ باشە " كارتی لێخوڕین " دابنێی چونكە لای مەش هەر كارتی پێ دەرێت یان وەك " كارتی ئیش ".

كاك دیاكۆ هەر بژیت لۆ ڕوون كردنەوەكان خۆزگە سەفەرێكی كوردستانت بكردبا چونكە مامۆستای باشی لێیە ئی كوردی من لەم بڕوایە دام زۆر ووشەی سەركەوتوو بەدەست دەینی لایان..